«Áziret Sultan» Ulttyq tarıhı-mádenı mýzeı-qoryǵy Iasaýıtaný ǵylymı ortalyǵy ǵalymdarynyń Reseı Federasıasyndaǵy ǵylymı issapary Qoja Ahmet Iasaýı murasyn zertteý baǵytyndaǵy mańyzdy jańalyqpen tolyqty. Máskeýdegi Reseı memlekettik kitaphanasynyń qoljazbalar qorynan Iasaýıa tarıqatynyń tarıhy men rýhanı ilimin zerdeleýde aıryqsha mańyzǵa ıe sırek qoljazba anyqtaldy.
Bul – Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Qoja Ahmet Iasaýı murasyn jan-jaqty zertteý, Iasaýıtaný ǵylymyn júıeli damytý jónindegi tapsyrmalary men Qazaqstan Respýblıkasy Úkimeti bekitken Iasaýıtaný salasyn damytýdyń is-sharalar jospary aıasynda júzege asyrylyp jatqan ǵylymı jumystardyń naqty nátıjesi.
Qazaqstan Respýblıkasy Mádenıet jáne aqparat mınıstrligine qarasty «Áziret Sultan» ulttyq tarıhı-mádenı mýzeı-qoryǵy sońǵy jyldary Iasaýıtaný ǵylymyn jańa deńgeıge kóterýge baǵyttalǵan keshendi zertteýler júrgizip keledi. Osy maqsatta Iasaýıtaný ǵylymı ortalyǵynyń bir top ǵalymdary Reseı Federasıasyna arnaıy ǵylymı issaparǵa attandy. Ǵylymı ekspedısıa quramynda Iasaýıtaný ǵylymı ortalyǵynyń basshysy Saıpýlla Mollaqanaǵatuly, «Qoljazbalar men sırek kitaptardy zertteý» bóliminiń basshysy Alena Baltabaeva jáne aǵa ǵylymı qyzmetker, mátintanýshy Ulyqbek Júnisbaev jumys júrgizýde. Zertteýshilerdiń negizgi maqsaty Reseı arhıvteri men kitaphana qorlarynda saqtalǵan Qoja Ahmet Iasaýı murasyna qatysty qoljazbalardy anyqtap, olardy ǵylymı turǵydan zerdelep, otandyq ǵylym aınalymyna engizý.
İssapar barysynda ǵylymı top Reseı Ǵylym akademıasynyń Shyǵystaný ınstıtýtynyń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory, belgili shyǵystanýshy Álıkber Álıkberovpen kezdesti. Kezdesý barysynda túrki-ıslam órkenıetiniń jazba muralaryn saqtaý, Qoja Ahmet Iasaýı murasyn birlesip zertteý, shyǵystyq qoljazbalardy ǵylymı aınalymǵa engizý jáne halyqaralyq ǵylymı yntymaqtastyqty keńeıtý máseleleri talqylandy. Akademık aldaǵy ýaqytta Reseı Ǵylym akademıasynyń Shyǵystaný ınstıtýty men Qazaqstandaǵy Iasaýıtaný ǵylymı ortalyǵy arasynda ortaq ǵylymı jobalardy júzege asyrýǵa daıyn ekenin jetkizdi.
Ǵylymı sapardyń eń mańyzdy ári jemisti nátıjesi Máskeýdegi Reseı memlekettik kitaphanasynyń Qoljazbalar qorynda belgili boldy. Qor katalogtaryn júıeli túrde zerdeleý barysynda ǵalymdar «Hýjjat áz-Zakırın lı-radd ál-Mýnkırın» («Zikirdi teristeýshilerge qarsy zikir etýshilerdiń dáleli») atty eńbektiń osy ýaqytqa deıin ǵylymı ortada keńinen málim bolmaǵan qoljazba nusqasyn anyqtady.
Bul eńbek XVII ǵasyrda Buharada jazylǵan jáne Iasaýıa tarıqatynyń rýhanı dúnıetanymyn baıandaıtyn eń mańyzdy jazba derekkózderdiń biri sanalady. Qoljazbada jarıa zikir dástúriniń sharıǵattaǵy orny, sopylyq tárbıeniń qaǵıdalary, rýhanı sabaqtastyq máseleleri jan-jaqty túsindirilip, Qoja Ahmet Iasaýıden bastalatyn rýhanı sılsıla, Hakim ata, Zeńgi ata jáne keıingi Iasaýıa shaıhtary týraly qundy tarıhı málimetter qamtylǵan.
Mamandardyń aıtýynsha, bul qoljazbanyń ǵylymı aınalymǵa engizilýi Iasaýıtaný ǵylymynyń derektik qoryn jańa málimettermen tolyqtyryp qana qoımaı, Iasaýıa iliminiń tarıhı damýyn, túrki sopylyq mektebiniń qalyptasý erekshelikterin jáne rýhanı sabaqtastyqtyń evolúsıasyn tereńirek zerdeleýge múmkindik beredi. Bul jańalyq otandyq gýmanıtarlyq ǵylym úshin ǵana emes, halyqaralyq ıasaýıtaný zertteýlerine de eleýli úles qospaq.
Qazirgi ýaqytta Iasaýıtaný ǵylymı ortalyǵynyń ǵalymdary anyqtalǵan qoljazbanyń ǵylymı sıpattamasyn ázirleýge kiristi. Aldaǵy kezeńde onyń mátindik erekshelikteri belgili nusqalarmen salystyrylyp, tekstologıalyq taldaý júrgiziledi. Zertteý nátıjeleri ǵylymı jarıalanymdar arqyly kópshilikke usynylyp, otandyq ǵylymı aınalymǵa engizilmek.
Sonymen qatar Reseıdegi ǵylymı izdenister jalǵasyp jatyr. Ekspedısıa músheleri Qoja Ahmet Iasaýı murasyna qatysty buryn ǵylymı aınalymǵa túspegen ózge de qoljazbalardy anyqtaý baǵytynda arhıvter men kitaphana qorlarynda zertteý jumystaryn júrgizýde.
Búginde Iasaýıtaný ǵylymy tek tarıhı murany zertteý ǵana emes, ulttyq rýhanıattyń tamyryn tereńnen tanytatyn strategıalyq ǵylymı baǵytqa aınalyp keledi. Osy turǵydan alǵanda, «Áziret Sultan» Ulttyq tarıhı-mádenı mýzeı-qoryǵynyń Iasaýıtaný ǵylymı ortalyǵy ǵalymdarynyń bul ǵylymı issapary Qoja Ahmet Iasaýı murasyn halyqaralyq deńgeıde keshendi zertteýge jasalǵan mańyzdy qadam. Reseı arhıvinen anyqtalǵan jańa qoljazba Memleket basshysy júktegen mindetterdiń naqty ǵylymı nátıjesi.
Álıa BİLDEBEKOVA,
«Áziret Sultan» Ulttyq tarıhı-mádenı
mýzeı-qoryǵy Iasaýıtaný ǵylymı Ortalyǵy «Ǵylymı jarıalanymdar jáne medıa-kommýnıkasıa» bóliminiń basshysy
