مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقايەۆتىڭ پاكىستاندىق The News International باسىلىمىنا بەرگەن سۇحباتى جاريالاندى، - دەپ حابارلايدى alnews.
قازاقستان پرەزيدەنتى ترامپ ساياساتىنا جوعارى باعا بەردى، حالىقارالىق قاتىناستاردا رەاليستىك تاسىلگە جۇگىنۋگە شاقىرادى.
قازاقستان مەن پاكىستان اراسىنداعى قارىم-قاتىناسقا، اسىرەسە، ساۋدا-ينۆەستيسيالىق ىنتىماقتاستىققا قانداي باعا بەرەسىز؟ ناقتىراق ايتقاندا نە كۇتەسىز؟ كەلەشەگى قانداي؟
قازاقستان پاكىستاندى دوستاس ەل جانە حالىقارالىق قوعامداستىقتا بەدەلى بيىك ستراتەگيالىق سەرىكتەس رەتىندە قاراستىرادى. 1992 جىلى ديپلوماتيالىق قاتىناس ورناعان ساتتەن بەرى ورتاق مۇددەمىزگە ساي كەلەتىن ءبىرقاتار ماسەلە مەن جوبالار بويىنشا تابىستى ارەكەت ەتىپ كەلەمىز.
مەملەكەتتەرىمىز شىۇ، يىۇ، اوسشك سەكىلدى ماڭىزدى حالىقارالىق ۇيىمدار اياسىندا تىعىز ءارى جەمىستى ىقپالداستىقتى جولعا قويدى. وسىلايشا، ءبىز جاھانداعى بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتى نىعايتۋعا، سونداي-اق ورنىقتى دامۋعا ۇلەس قوسامىز.
پاكىستانعا العاشقى مەملەكەتتىك ساپارىم سەرىكتەستىك كوكجيەگىن كەڭەيتىپ، ءوزارا بايلانىس تاريحىنىڭ جاڭا كەزەڭىنە باستاۋ بولادى. ساپار بارىسىندا قول قويىلعان 60-تان استام ۇكىمەتارالىق جانە ىسكەرلىك كەلىسىم ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىققا زور سەرپىن بەرەرى ءسوزسىز.
كولىك-لوگيستيكا، اۋىل شارۋاشىلىعى، ونەركاسىپ پەن ءوندىرىس، دەنساۋلىق ساقتاۋ، ءبىلىم بەرۋ جانە باسقا دا سەكتورلار ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىعىمىزدىڭ باسىم باعىتتارى سانالادى.
مەن ەكى ەلدىڭ كومپانيالارى بىرلەسكەن كاسىپورىندار قۇرىپ، ءتيىمدى جوبالاردى جۇزەگە اسىرا الادى دەپ ويلايمىن. وعان مۇمكىندىك مول.
ءبىز ءوزارا ساۋدا-ساتتىعىمىزدى كەڭەيتۋگە ەرەكشە نازار اۋدارىپ وتىرمىز.
پاكىستان مەن قازاقستان ىنتىماقتاستىعىنىڭ باستى باعىتتارىنا توقتالا كەتسەڭىز
ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە ءوڭىرارالىق بايلانىس ءوزارا سەرىكتەستىگىمىزدە ايرىقشا مانگە يە. ءبىز ىزگى ساياسي ەرىك-جىگەرىمىزدى ناقتى ەكونوميكالىق ناتيجەگە جەتۋ ءۇشىن جۇمساعىمىز كەلەدى. اتاپ ايتقاندا، ساۋدا-ساتتىق پەن ينۆەستيسيا اۋقىمىن كەڭەيتىپ، حالىقتارىمىز اراسىنداعى بايلانىستى جانداندىرۋعا نيەتتىمىز.
ءوڭىرارالىق بايلانىس ورتاق كۇن تارتىبىندەگى نەگىزگى تاقىرىپتىڭ بىرىنە اينالدى. قازاقستان ءۇشىن بۇل ماسەلە قانشالىقتى ماڭىزدى؟
شىن مانىندە، ايماقارالىق بايلانىستى دامىتۋ – كۇن تارتىبىندە تۇرعان ەڭ وزەكتى ماسەلە. بۇل رەتتە قازاقستان – تۇرىكمەنستان – اۋعانستان – پاكىستان ءدالىزىن قۇرۋ جوباسىنا ۇلەس قوسۋعا ءازىرمىز. ءبىزدىڭ ويىمىزشا، بۇل جوبانىڭ وڭىرلەردى بايلانىستىرىپ، وڭتۇستىك ازيا نارىعىنا شىعۋ تۇرعىسىنان ستراتەگيالىق ماڭىزى زور.
پاكىستاننىڭ وسى ستراتەگيالىق باعىتتا ەلىمىزبەن تىعىز ىنتىماقتاستىق ورناتۋعا نيەتتى ەكەنى قۋانتادى. مۇددەلى تاراپتار كولىك-ترانزيت جوبالارىن تابىستى جۇزەگە اسىرۋعا بەلسەندى اتسالىسىپ، ورتاق ىسكە جۇمىلا كىرىسەدى دەپ ۇمىتتەنەمىز.
پرەزيدەنت دونالد ترامپتىڭ ىشكى ساياساتى
بۇگىندە ساياساتكەرلەردىڭ ءبارى اقش-تاعى جاعدايدى ءجىتى باقىلاپ وتىر. ءسىز امەريكاداعى احۋالعا، ناقتىراق ايتقاندا، پرەزيدەنت دونالد ترامپتىڭ ىشكى ساياساتىنا قانداي باعا بەرەسىز؟
پرەزيدەنت ترامپ – وتە تەگەۋرىندى ءارى كورەگەن كوشباسشى. ول ەلىنىڭ ۇلتتىق مۇددەسىن ءاردايىم ءبىرىنشى ورىنعا قويادى. مۇنى اقش ەكونوميكاسىنىڭ جوعارى كورسەتكىشتەرىنەن، سونداي-اق قازىرگى كەزدە ەل ىشىندە ءجۇرىپ جاتقان اۋقىمدى رەفورمالاردان، اسىرەسە، الەۋمەتتىك سالاداعى وڭ وزگەرىستەردەن اڭعارۋعا بولادى.
مەن ونىڭ اقىل-پاراساتقا قۇرىلعان ساياساتىن جانە زاڭ ۇستەمدىگىن ورناتۋعا باعىتتالعان ارەكەتىن قولدايمىن. قازاقستاندا دا وسىعان ۇقساس باعداردى باسشىلىققا الىپ، قوعامدا «زاڭ جانە ءتارتىپ» قاعيداتىن ورنىقتىرۋدى ماقسات ەتىپ قويدىق. سوندا عانا ەلىمىز وسىناۋ الماعايىپ زاماندا ىرگەسى مىقتى مەملەكەتكە اينالادى.
مەنىڭ ويىمشا، ازاماتتار زاڭدى جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ تالاپتارىن مۇلتىكسىز ساقتاپ، ولاردى قۇرمەتتەۋگە ءتيىس.
يبراھيم كەلىسىمدەرى
قازاقستان يبراھيم كەلىسىمدەرىنە نەلىكتەن قوسىلدى؟
قازاقستان بەيبىتشىلىك، تۇراقتىلىق جانە حالىقارالىق ديالوگ قاعيداتتارىن ءارقاشان بەرىك ۇستانادى. بۇل ۇستانىمنان الداعى ۋاقىتتا دا اينىمايمىز.
پرەزيدەنت دونالد ترامپتىڭ يدەياسىمەن جۇزەگە اسقان يبراھيم كەلىسىمدەرى، شىن مانىندە، بولاشاققا باعدارلانعان باستاما.
وسى كەلىسىمگە قوسىلۋ ارقىلى ءبىز ديپلوماتيانىڭ كۇشىنە سەنەتىنىمىزدى تاعى دا راستادىق. ويتكەنى بۇل كەز كەلگەن قاراما-قايشىلىقتى رەتتەپ، وڭىردە جانە جاھاندا ۇزاق مەرزىمدى تۇراقتىلىق ورناتۋعا بولاتىن پاراساتتى قۇرال.
قازاقستاننىڭ يزرايلمەن قارىم-قاتىناسى جاقسى. سونىمەن قاتار ءبىز پالەستينا حالقىن دا قولدايمىز. ەكى مەملەكەتتىڭ بەيبىت قاتار ءومىر سۇرۋىنە نەگىزدەلگەن شەشىمدى دايەكتى تۇردە قۇپتايمىز.
ۇلتتىق مۇددە تۇرعىسىنان قاراساق، يبراھيم كەلىسىمدەرىنە قوسىلۋ ەلىمىزگە ينۆەستيسيا مەن وزىق تەحنولوگيالاردى تارتۋعا، باسقا دا قوماقتى ەكونوميكالىق يگىلىكتەرگە كەنەلۋگە بەرىك نەگىز قالايدى.
قازاقستاننىڭ يبراھيم كەلىسىمدەرىنە قوسىلۋى اراب پەن ەۆرەي حالىقتارىن قازىرگىدەن دە جاقىنداستىرىپ، اناعۇرلىم كەڭ مۇسىلمان-ياھۋدي ديالوگىنا ۇلاسۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى دەپ ۇمىتتەنەمىن.
بەيبىتشىلىك كەڭەسىن قۇرۋ
پرەمەر-مينيستر شاحباز شاريفپەن بىرگە داۆوستا پرەزيدەنت ترامپ ۇسىنعان بەيبىتشىلىك كەڭەسىن قۇرۋ جونىندەگى كەلىسىمگە قول قويدىڭىزدار. بەيبىتشىلىك كەڭەسىن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا بالاما جاساۋ ارەكەتى رەتىندە قابىلداعاندار دا بار. ءسىز مۇنى قالاي باعالايسىز؟
بەيبىتشىلىك كەڭەسى – تەز ءارى ءتيىمدى ناتيجەگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن دەر شاعىندا كوتەرىلگەن اسا وزەكتى ماڭىزدى باستاما. پرەزيدەنت دونالد ترامپتىڭ ءوزى جارعىعا قول قويۋ راسىمىندە بەيبىتشىلىك كەڭەسى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىن الماستىرۋدى ەمەس، وعان دەمەۋ بولۋدى كوزدەيتىنىن اشىپ ايتتى. وكىنىشكە قاراي، بۇۇ ءقازىر ينستيتۋسيونالدىق داعدارىستى باستان كەشىرىپ وتىر.
ەرەكشە اتاپ وتەتىن جايت، بۇل باستاما بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ 2803 قارارىن ىسكە اسىرۋعا ىقپال ەتەدى. اتالعان قاراردا بەيبىتشىلىك حالىقارالىق لەگيتيمدىلىك، سونداي-اق ءتيىمدى كوشباسشىلىققا ارقا سۇيەۋگە ءتيىس ەكەنى انىق جازىلعان.
بەيبىتشىلىك كەڭەسى قاقتىعىستاردى رەتتەۋدىڭ يكەمدى ءارى پراگماتيكالىق تەتىكتەرىن ۇسىنىپ، الەمدەگى بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتى نىعايتۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوساتىنىنا سەنىمدىمىن.
گازا سەكتورىنا ارنالعان بەيبىت جوسپار
گازا سەكتورىندا ۇزاق مەرزىمدى بەيبىتشىلىك ورناتۋ جوسپارىنا سەنەسىز بە؟
ارنايى وكىلدەر ستيۆ ۋيتكوفف پەن دجارەد كۋشنەر ۇسىنعان جوسپار جاقسى ويلاستىرىلعان. مەنىڭشە، بۇل اسا ءورشىل باستاما بولعانىمەن، ونى ورىنداۋعا ابدەن بولادى. جوسپاردىڭ كەيبىر اسپەكتىلەرى بەيبىتشىلىك پەن وسىپ-وركەندەۋگە بەرىك نەگىز قالايتىن دامۋ جوباسىنا ۇقسايدى.
الايدا، قوس حالىققا ارنالعان ەكى مەملەكەت قۇرۋعا ساياسي ەرىك-جىگەر بولماسا، قانداي دا ءبىر جوسپاردىڭ تۇبەگەيلى ىسكە اسا قويۋى نەعايبىل. تولاسسىز قانتوگىستى توقتاتىپ، قالىپتى ومىرگە ورالۋعا تەك وسىنداي شەشىم عانا تۇرتكى بولا الادى.
رەسەي-ۋكراينا قاقتىعىسى
رەسەي مەن ۋكراينا اراسىنداعى سوعىس ۇزاققا سوزىلىپ كەتتى. ءسىز ءوزىڭىزدى ارااعايىن رەتىندە كورەسىز بە؟
راسىندا، جاعداي اسا كۇردەلى. بۇل جەردەگى ەڭ باستى ماسەلە – تەرريتوريالىق تالاس ەكەنىن تۇسىنەمىز. قازاقستان قاقتىعىستى تەك ساياسي، ديپلوماتيالىق امالدارمەن رەتتەۋگە بولادى دەپ ەسەپتەيدى. قازىرگى جاعدايدا بەيبىتشىلىككە قول جەتكىزۋدىڭ جالعىز جولى – قاقتىعىسقا قاتىسۋشى تاراپتاردى كەلىسسوزگە كەلىستىرۋ. بۇعان كامىل سەنەمىز.
قازاقستان ارااعايىن ءرولىن اتقارۋعا ۇمتىلمايدى. الايدا ەلىمىز كەلىسسوزدەرگە بەيتاراپ الاڭ ۇسىنىپ، جان-جاقتى كومەكتەسۋگە دايىن.
گرەنلانديانىڭ بولاشاعى
وتە تاجىريبەلى ديپلومات رەتىندە گرەنلانديا اۋماعىنا اسكەري وككۋپاسيا جاسالۋى مۇمكىن دەپ ويلايسىز با؟ ءسىزدىڭ پىكىرىڭىزشە، قانداي سەناريي شىندىققا جاقىن؟
مەن بۇل ماسەلەگە باسقا قىرىنان قارار ەدىم. حالىقارالىق تاجىريبەدە مەملەكەتتەر بەلگىلى ءبىر اۋماقتى نەمەسە ستراتەگيالىق نىساندى جالعا الۋ شارتىن جاساعان مىسالدار از ەمەس. ادەتتە ورتاق مۇددە جانە ءوزارا ءتيىمدى ماقساتقا جەتۋ تۇرعىسىنان وسىنداي مامىلەلەر جاسالادى.
ءبىر سوزبەن ايتقاندا، وسى ىسپەتتەس كەز كەلگەن شەشىم حالىقارالىق قۇقىق اياسىندا، سونىڭ ىشىندە بۇۇ جارعىسىندا بەكىتىلگەن مەملەكەتتىڭ ەگەمەندىگىن قۇرمەتتەۋ سەكىلدى قاعيداتتاردى ساقتاي وتىرىپ قاراستىرىلۋعا ءتيىس.
ماسەلەن، امەريكا قۇراما شتاتتارى مەن دانياعا گرەنلانديانى 120 جىلعا جالداۋ تۋرالى كەلىسىم جاساۋعا بولار ەدى. بۇل مامىلەگە سايكەس، گرەنلانديا زاڭ جۇزىندە دانيانىڭ ءبىر بولىگى بولىپ قالا بەرەدى، سايكەسىنشە، ونىڭ ەگەمەندىك قۇقىعى بۇزىلمايدى. ال پراكتيكالىق ۋاعدالاستىقتار ستراتەگيالىق مۇددەلەرگە ساي كەلەدى.
تاراپتار ءوزارا ديالوگ پەن جاۋاپكەرشىلىگى زور ساياساتتى باسشىلىققا الىپ، حالىقارالىق قۇقىقتان اۋىتقىماي، ءتۇپتىڭ تۇبىندە پراگماتيكالىق ءارى ەكى جاققا دا ءتيىمدى كەلىسىمگە كەلەدى دەپ ۇمىتتەنەمىن.
قازاقستانداعى كونستيتۋسيالىق رەفورما
قازىرگى كەزدە قازاقستاندا كونستيتۋسياعا ەنگىزىلەتىن تۇزەتۋلەر قىزۋ تالقىلانىپ جاتىر. بۇل وزگەرىستەردىڭ ءمانى نەدە؟
ەل تاريحىندا ەڭ ەلەۋلى ساياسي ترانسفورماسيا ۇدەرىسى ءجۇرىپ جاتىر. بۇل وزگەرىستەر دامۋدىڭ يگىلىگىن قوعامدا ءادىل ءبولۋدى ماقسات ەتەدى.
مەملەكەتتىڭ ىرگەسىن بەكەمدەۋ جولىنداعى بارلىق قام-قارەكەتىمىز ەلىمىزدى جاڭعىرتۋعا، شىن مانىندە ادىلەتتى قازاقستاننىڭ نەگىزىن قالاۋعا باعىتتالعان.
قازاقستان «سۋپەرپرەزيدەنتتىك» مودەلدەن باس تارتىپ، تەجەمەلىك ءارى تەپە-تەڭدىك جۇيەسى ءتيىمدى جۇمىس ىستەيتىن پرەزيدەنتتىك رەسپۋبليكا ۇلگىسىنە ءوتتى. ول، ەڭ الدىمەن، «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» تۇجىرىمداماسىنا ارقا سۇيەيدى.
ءقازىر ءبىز ساياسي جاڭعىرۋدىڭ مۇلدەم جاڭا كەزەڭىنە قادام باستىق. كونستيتۋسيالىق رەفورما اياسىنداعى ەڭ باستى وزگەرىستەردىڭ قاتارىندا ءبىر پالاتالى پارلامەنتكە (قۇرىلتاي) ءوتۋ، حالىق كەڭەسىن قۇرۋ جانە ۆيسە-پرەزيدەنت لاۋازىمىن ەنگىزۋ سەكىلدى باستامالار بار. ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى مەملەكەتتىڭ نەگىزگى باسىمدىعى رەتىندە جاريالانادى. ال ىنتىماق پەن بىرلىك، ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىم سەكىلدى قۇندىلىقتار مەملەكەتتىگىمىزدىڭ مىزعىماس تۇعىرى بولىپ قالا بەرەدى.
ەل دامۋىنىڭ باستى باعدارى
قازىرگى قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق دامۋ ۆەكتورى قانداي؟
ماقساتىمىز – ءادىل، ءقاۋىپسىز، تازا جانە وزىق قازاقستان قۇرۋ. بۇل رەتتە ءبىز «زاڭ جانە ءتارتىپ» قاعيداتىن بارىنەن جوعارى قويامىز. ال حالقىمىزدىڭ ىنتىماعى قاستەرلى قۇندىلىق رەتىندە قاراستىرىلادى.
بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان ورتالىق ازياداعى ەكونوميكاسى ەڭ ءىرى ەل سانالادى. بىلتىر جوعارى ەكونوميكالىق ءوسىم تىركەلدى. ال ىشكى جالپى ءونىم 300 ميلليارد دوللاردان استى. جان باسىنا شاققانداعى ىشكى جالپى ءونىم كولەمى تاريحي مەجەگە جەتتى.
ينۆەستيسيالىق ساياساتىمىز تۇراقتى، اشىق ءارى تۇسىنىكتى ىسكەرلىك ورتا قالىپتاستىرۋعا باعدارلانعان. سونىمەن قاتار ءبىز تاياۋ جىلدارى قازاقستاندى تولىق سيفرلىق مەملەكەتكە اينالدىرۋدى كوزدەيتىن ستراتەگيالىق مىندەتتى ورىنداۋدى قولعا الدىق. جاساندى ينتەللەكت پەن باسقا دا وزىق تەحنولوگيالار بەلسەندى ەنگىزىلىپ جاتىر.
قازاقستاندى ەۋرازياداعى باستى ترانزيت حابىنا اينالدىرعىمىز كەلەدى.
بۇدان بولەك، ەلىمىزدىڭ ەنەرگەتيكا سالاسىن جاپپاي جاڭعىرتۋعا كىرىستىك. بۇل ورايدا شەتەلدىك ينۆەستورلارمەن بىرلەسىپ ءىرى جوبالاردى ىسكە اسىرا باستادىق.
بۇل قادامنىڭ ءبارى تاڭداعان جولىمىزدىڭ قانداي ەكەنىن كورسەتەدى. ماقساتىمىز – ءارتاراپتاندىرىلعان، تەحنولوگيالىق تۇرعىدان وزىق ءارى الەمدىك دەڭگەيدەگى باسەكە توتەپ بەرە الاتىن ەكونوميكا قۇرۋ، حالقىمىزدىڭ تۇرمىس ساپاسىن جاقسارتۋ.
