قازاقستاندا بۇرالقى جانە قاراۋسىز جانۋارلار ماسەلەسى كەيىنگى جىلدارى قوعامداعى ەڭ وزەكتى ءارى داۋلى تاقىرىپتاردىڭ بىرىنە اينالدى. ءبىرى جانۋارلارعا مەيىرىممەن قاراۋدى العا تارتسا، ەكىنشى تاراپ ادام ءومىرى مەن قاۋىپسىزدىگىن ءبىرىنشى ورىنعا قويۋ كەرەگىن ايتادى. اسىرەسە بالالار مەن ايەلدەرگە يتتەردىڭ شابۋىلى جيىلەگەن تۇستا بۇل ماسەلە تەك جانۋارلاردى قورعاۋ اياسىنداعى تار شەڭبەردەن شىعىپ، قوعامدىق قاۋىپسىزدىك، سانيتاريالىق احۋال، جەرگىلىكتى بيۋدجەت، قۇقىقتىق رەتتەۋ جانە مەملەكەتتىك ساياسات دەڭگەيىندەگى كۇردەلى ماسەلەگە ۇلاستى.
وسى جاعدايدا ءماجىلىس دەپۋتاتتارى «جانۋارلارعا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ تۋرالى» زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋدى ۇسىنىپ وتىر. زاڭ جوباسى حالىقتىڭ قاۋىپسىزدىگىن ارتتىرۋعا، جانۋارلارعا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ سالاسىنداعى زاڭنامانى جەتىلدىرۋگە جانە بىر-بىرىنە مەيىرىممەن قاراۋعا باعىتتالعان. ءبىراق بۇل قۇجاتتىڭ قوعامدا قىزۋ تالقى تۋعىزعان تۇسى – اسۆب جۇيەسىنە قاتىستى كوزقاراستىڭ وزگەرۋى.
اسۆب (وسۆۆ) دەگەنىمىز – اۋلاۋ، ستەريلدەۋ، ۆاكسيناسيالاۋ جانە بوساتۋ. بۇل بۇعان دەيىن بۇرالقى يتتەردىڭ سانىن دۇرىس جولمەن ازايتۋدىڭ تەتىگى رەتىندە قاراستىرىلىپ كەلدى. تەوريا جۇزىندە جۇيە كوشەدەگى جانۋارلاردى اۋلاپ، ستەريلدەپ، ەكپە ەگىپ، كەيىن ولاردى بوساتۋ ارقىلى كوبەيمەۋىنە جاعداي جاساۋ كەرەك ەدى. الايدا قازاقستانداعى بۇل تاجىريبە قالاعان ناتيجەنى بەرمەدى.
رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، اسۆب جۇيەسى تيىمدىلىگى دالەلدەنبەستەن بۇرىن ىسكە قوسىلعان. بۇل ارالىقتا بيۋدجەتتەن بولىنەتىن قاراجات كولەمى دە ايتارلىقتاي ارتقان. ەگەر 2022 جىلى وسى سالاعا 1،2–1،3 ملرد تەڭگە كولەمىندە قارجى قاراستىرىلسا، 2025 جىلعا قاراي بۇل سوما 3–3،5 ملرد تەڭگەگە دەيىن جەتكەن. الايدا شىعىن ارتقانىمەن، ناتيجە بەرمەگەن. كەرىسىنشە، اۋلانعان بۇرالقى جانە قاراۋسىز جانۋارلار سانى وسكەن. ماسەلەن 2022 جىلى 243،5 مىڭ جانۋار اۋلانسا، 2025 جىلى بۇل كورسەتكىش 276،3 مىڭعا جەتكەن. ياعني ءۇش جىل ىشىندە ءوسىم 33 مىڭ بولدى.
بۇل ءبىر عانا ستاتيستيكالىق ءوسىم ەمەس. بۇل – ماسەلەنىڭ شەشىلمەگەنىن، ءتىپتى جۇيەلەنىپ كەتكەنىن كورسەتەتىن بەلگى. جاعدايدىڭ كۇردەلەنە تۇسكەنىن ادامدارعا يتتەردىڭ شابۋىلى دا اڭعارتادى. 2022 جىلى ەلدە 36،7 مىڭ شابۋىل دەرەگى تىركەلسە، 2025 جىلى ونىڭ سانى 41،4 مىڭعا جەتكەن. ورتاشا ەسەپپەن العاندا، قازاقستاندا كۇن سايىن يتتەر ادامعا 113 رەت شابۋىل جاسايدى.
وڭىرلەرگە بارعان دەپۋتاتتاردىڭ سوزىنشە، تۇرعىندار وسى ماسەلەنى شەشۋدى تالاپ ءوتىپ وتىر. دەمەك، بۇرالقى يتتەر تەك بەلگىلى ءبىر ايماقتاردىڭ ەمەس، تۇتاس ەلدىڭ پروبلەماسىنا اينالدى. ونىڭ ۇستىنە بۇل تاقىرىپ اقپارات قۇرالدارىندا، الەۋمەتتىك جەلىلەردە تۇراقتى كوتەرىلىپ كەلەدى. اسىرەسە قوعام يتتەر بالالارعا شابۋىل جاسايدى دەپ الاڭدايدى.
بۇل جەردە حالىقارالىق تاجىريبەگە دە نازار اۋدارىلىپ وتىر. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى، جانۋارلار دەنساۋلىعىن ساقتاۋ جونىندەگى دۇنيەجۇزىلىك ۇيىم، بۇۇ-نىڭ ازىق-تۇلىك جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ۇيىمى مەن قۇتىرماعا قارسى كۇرەس جونىندەگى جاھاندىق اليانس «Zero by 30» ستراتەگياسى اياسىندا 2030 جىلعا قاراي ادامدار اراسىنداعى يتتەن جۇعاتىن قۇتىرمادان بولاتىن ءولىم-جىتىمدى جويۋدى ماقسات ەتەدى. الايدا بۇل ۇيىمدار دا يت پوپۋلياسياسىن باسقارۋ ماسەلەسىن كوبىنە قوعامدىق دەنساۋلىق جانە قاۋىپسىزدىك تۇرعىسىنان قاراستىرادى. ددۇ نۇسقاۋلىعىندا يتتەر سانىن قىسقارتۋ وزدىگىنەن قۇتىرمانى ايتارلىقتاي ازايتپايتىنى، نەگىزگى ءتيىمدى تەتىك جاپپاي ۆاكسيناسيا ەكەنى ايتىلادى. سونىمەن بىرگە پوپۋلياسيانى باسقارۋ ءار ەلدىڭ مادەني، الەۋمەتتىك جانە ءدىني ەرەكشەلىكتەرىنە ساي كەشەندى تۇردە جۇرگىزىلۋى ءتيىس ەكەنى كورسەتىلگەن.
ياعني حالىقارالىق تاجىريبە دە ءبىر عانا امبەباپ جول جوق ەكەنىن كورسەتەدى. كەيبىر مەملەكەتتەردە يتتەردىڭ ەركىن ءجۇرۋى قالىپتى قۇبىلىس سانالسا، ەندى ءبىر ەلدەردە قاڭعىباس جانۋارلار قوعامدىق ءقاۋىپ كوزى رەتىندە قابىلدانادى. سول سەبەپتى ءار مەملەكەت ءوز جاعدايىنا قاراي شەشىم قابىلدايدى.
قولدا بار دەرەكتەرگە قاراعاندا، دامىعان ەلدەردىڭ باسىم كوپشىلىگى قاڭعىباس جانۋارلار سانىن رەتتەۋدە قايتارىمسىز اۋلاۋ مودەلىن قولدانادى. نورۆەگيا، يسلانديا، فرانسيا، ۇلىبريتانيا، اقش، كانادا، اۋستراليا، جاپونيا جانە وزگە دە ءبىرقاتار ەلدەردە ۇستالعان ءيتتىڭ يەسى بەلگىلى مەرزىمدە تابىلماسا، جانۋار پاناجايعا جىبەرىلەدى، جاڭا يەگە بەرىلەدى نەمەسە ەۆتانازيا ماسەلەسى قارالادى. يتاليا، گەرمانيا، اۋستريا، يسپانيا، چەحيا سەكىلدى ەلدەردە اۋلانعان يتتەر بيۋدجەت ەسەبىنەن پاناجايلاردا تابيعي ولىمىنە دەيىن ۇستالادى. ال اسۆقج زاڭ دەڭگەيىندە ناقتى بەكىتىلگەن ەل رەتىندە كوبىنە ءۇندىستان اتالادى.
الايدا ءۇندىستان تاجىريبەسىنىڭ ءوزى بۇل مودەلدىڭ ءمىنسىز ەمەس ەكەنىن كورسەتتى. كەيبىر قالالاردا، اتاپ ايتقاندا چەنناي مەن دجايپۋردا، قوماقتى رەسۋرس جۇمسالعان جاعدايدا ون جىل شاماسىندا بەلگىلى ءبىر ناتيجەگە قول جەتكىزىلگەن. ءبىراق ەلدىڭ باسىم بولىگىندە وسۆۆ ۇزاق جىلدار بويى قولدانىلسا دا، قاڭعىباس يتتەر سانىن ازايتۋ مۇمكىن بولماعان. ونىڭ ۇستىنە ددۇ مالىمەتىنشە، الەمدەگى قۇتىرمادان بولاتىن ءولىمنىڭ شامامەن 36 پايىزى ءۇندىستانعا تيەسىلى، ال قۇتىرمانىڭ ادامعا جۇعۋ جاعدايلارىنىڭ باسىم بولىگى يتتەر ارقىلى بولادى.
تۇركيا مىسالى دا قازاقستاندا ءجيى تالقىلاناتىن دالەلدىڭ بىرىنە اينالدى. بۇل ەلدە اسۆقج مودەلى 2004 جىلدان بەرى قولدانىلىپ كەلگەنىمەن، 2024 جىلعا قاراي قاڭعىباس يتتەر سانى شامامەن 4 ميلليونعا جەتكەن. سونىڭ سالدارىنان ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە الاڭداۋشىلىق ارتىپ، تۇركيا بيلىگى بۇرىنعى تاسىلدەن باس تارتىپ، قايتارىمسىز اۋلاۋ جۇيەسىنە كوشۋگە ءماجبۇر بولدى.
مۇنداي وزگەرىستەردىڭ سەبەبى تەك ستاتيستيكامەن عانا ەمەس، ناقتى قايعىلى وقيعالارمەن دە بايلانىستى. ءۇندىستاندا 2024 جىلى ءار ساعات سايىن 60 بالانىڭ يت شابۋىلىنا ۇشىراعانى ايتىلسا، تۇركيادا 2022 جىلدان بەرى كەمىندە 75 ادام، ونىڭ ىشىندە 44 بالا قاڭعىباس يتتەردىڭ شابۋىلى نەمەسە سولار سەبەپ بولعان جول اپاتتارى سالدارىنان كوز جۇمعان. رەسەيدە دە ورىنبور مەن ياكۋتيادا بالالاردىڭ قازا تاپقان جاعدايلارى تىركەلگەن. قازاقستاندا 2022 جىلى اقتوبەدە بالانىڭ دەنەسىنەن كوپتەگەن تىستەۋ ءىزى تابىلعان وقيعا قوعامدى ەسەڭگىرەتكەن ەدى.
وسى دەرەكتەر اياسىندا جاڭا زاڭ جوباسىندا بىرنەشە تۇبەگەيلى وزگەرىس ۇسىنىلىپ وتىر. سونىڭ ەڭ باستىسى – اۋلانعان جانۋارلاردى ۋاقىتشا ۇستاۋ پۋنكتتەرىنە مىندەتتى تۇردە جەتكىزۋ جانە قاڭعىباس يتتەردى قايتادان كوشەگە جىبەرمەۋ. ياعني بۇرىنعىداي اۋلاپ، ستەريلدەپ، قايتا بوساتۋ تاسىلىنەن باس تارتۋ كوزدەلگەن. زاڭ جوباسىنا سايكەس، قاڭعىباس يت بەس كۇن وتكەننەن كەيىن ەۆتانازياعا جىبەرىلۋى مۇمكىن. ءبىراق ءماسليحاتتار ءوڭىردىڭ قارجىلىق مۇمكىندىگىنە قاراي بۇل مەرزىمدى ۇزارتۋ تۋرالى شەشىم قابىلداي الادى. ال قاراۋسىز، ياعني يەسى بولۋى ىقتيمال جانۋارلار ءۇشىن 60 كۇندىك ۇستاۋ مەرزىمى بەلگىلەنەدى.
ايتا كەتەتىن جايت، بۇل وزگەرىس مىسىقتارعا قاتىستى قولدانىلمايدى. زاڭ جوباسىندا مىسىقتار جالپى ادامدار ءۇشىن ءقاۋىپسىز دەپ تانىلىپ، ولارعا قاتىستى اسۆقج جۇيەسى ساقتالاتىنى كورسەتىلگەن.
زاڭ جوباسىنداعى تاعى ءبىر ماڭىزدى جاڭالىق – يتتەر مەن مىسىقتاردى مىندەتتى چيپتەۋ. بۇل تۇزەتۋ قاڭعىباس جانۋارلار ماسەلەسىنىڭ ءتۇپ-تامىرى كوشەدە ەمەس، كوبىنە يەسى بار ءۇي جانۋارلارىنىڭ قاراۋسىز قالىپ، باقىلاۋسىز كوبەيۋىنەن باستالاتىنىن ەسكەرۋدەن تۋعان. ياعني ەرتەڭ دالادا جۇرگەن ءيتتىڭ كەشە بىرەۋدىڭ اۋلاسىندا بولعانى ابدەن مۇمكىن. وسىعان بايلانىستى ىشكى ىستەر ورگاندارى مەن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار ءۇي جانۋارلارىن ەسەپكە الۋ بويىنشا پروفيلاكتيكالىق شارالار جۇرگىزۋگە وكىلەتتى بولادى. ءبىرىنشى رەت ەسكەرتۋ جاسالادى، ەكىنشى رەت ايىپپۇل سالىنادى، ال ءۇشىنشى رەت جانۋار يەسىنەن تاركىلەنۋى مۇمكىن.
سونىمەن قاتار ءۇي جانۋارلارىن سەرۋەندەتۋ تالاپتارىن بۇزۋ سالدارىنان ادامعا، باسقا جانۋارعا نەمەسە بوتەننىڭ مۇلكىنە زيان كەلسە، يەسى كەلتىرىلگەن شىعىندى وتەۋگە مىندەتتەلەدى. ەگەر سالدارى ادامنىڭ دەنساۋلىعىنا اۋىر نەمەسە ورتاشا اۋىرلىقتاعى زيان كەلتىرۋگە اكەلسە، يەسى مۇنداي جانۋارعا بەلگىلەنگەن تارتىپپەن ەۆتانازيا جاساۋعا مىندەتتى بولادى.
قۇجاتتاعى تاعى ءبىر باعىت – قوعامدىق باقىلاۋدى ەنگىزۋ. ياعني ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار مەن جانۋارلاردى قورعاۋشىلار ۋاقىتشا ۇستاۋ پۋنكتتەرى مەن پاناجايلارعا كىرىپ، جاعدايمەن تانىسا الادى. بۇل ءبىر جاعىنان اشىقتىقتى قامتاماسىز ەتسە، ەكىنشى جاعىنان قوعامدا تۋىنداۋى مۇمكىن كۇمان-كۇدىكتى ازايتۋعا كومەكتەسەدى.
اكىمشىلىك جانە قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتۋ دە زاڭ جوباسىنىڭ وزەگىنە اينالىپ وتىر. ءۇي جانۋارلارىن تىركەتپەۋ، مىندەتتى چيپتەمەۋ، كۇتىپ-باعۋ تالاپتارىن ساقتاماۋ، سەرۋەندەتۋ ەرەجەسىن بۇزۋ، ەۆتانازيا مەن كادەگە جاراتۋ ءتارتىبىن بۇزۋ ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك قاتاڭدايدى. سونىمەن قاتار جانۋارلارعا قاتىگەزدىك كورسەتكەنى ءۇشىن دە جازانى كۇشەيتۋ ۇسىنىلعان. بۇل قوعامدا گۋمانيستىك قۇندىلىقتاردى نىعايتۋعا، زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋعا جانە جانۋارلاردى قورعاۋ تەتىكتەرىن ناقتىلاۋعا باعىتتالعانى ايتىلىپ وتىر.
ماسەلەنىڭ ەكىنشى قىرى – ينفراقۇرىلىم. بەرىلگەن ماتەريالداردا قازىرگى قولدانىستاعى پاناجايلاردىڭ ۇنەمى تولىپ تۇراتىنى، ولاردىڭ مەملەكەتتىك ساياساتتى تولىققاندى جۇزەگە اسىرۋعا قاۋقارى جەتپەيتىنى ايتىلعان. جاڭا كەشەندەر سالۋ مەن ۆەتەرينارلىق كومەك كورسەتۋ نىساندارىن دامىتۋ بويىنشا ناقتى جوسپارلاردىڭ جوقتىعى دا جاعدايدى قيىنداتىپ وتىر. دەمەك، ماسەلە تەك زاڭعا وزگەرىس ەنگىزۋمەن عانا شەشىلمەيدى. ەگەر مەملەكەت قاڭعىباس جانۋارلار سانىن باقىلاۋدى شىنىمەن جۇيەگە كەلتىرگىسى كەلسە، وندا وعان پاناجايلار ينفراقۇرىلىمى، جانۋارلاردى ەسەپكە الۋ مادەنيەتى، يەلەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى، ۆەتەرينارلىق قىزمەت ساپاسى جانە قوعامدىق باقىلاۋ قاتار ءجۇرۋى كەرەك.
قاڭعىباس جانۋارلار ماسەلەسى – جاي عانا تالاس ەمەس. مۇندا ەكى ماڭىزدى نارسە بار: ادام قاۋىپسىزدىگى جانە جانۋارعا جاناشىرلىق. بىرەۋلەر «ەڭ الدىمەن ادام ءومىرى ماڭىزدى» دەيدى. ەندى بىرەۋلەر «جانۋارعا قاتىگەزدىك جاساۋعا بولمايدى» دەيدى. ال مەملەكەت وسى ەكى جاققا دا زيان كەلتىرمەيتىن، ەلگە ءتيىمدى، قولدانۋعا ىڭعايلى جانە شىعىنى كوتەرەتىن ورتاق شەشىم تابۋى كەرەك.
سوندىقتان بۇگىنگى تالقىلاۋ اسۆب-نى جاقتاۋ نە داتتاۋ توڭىرەگىندە عانا ەمەس، تۇتاس جانۋارلار ساياساتىن قايتا قاراۋ ماسەلەسىنە كەلىپ تىرەلىپ وتىر. قازاقستان الدىندا ەندى ناقتى سۇراق تۇر: ەل قاڭعىباس جانۋارلار ماسەلەسىن گۋمانيزم مەن قاۋىپسىزدىك اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى ساقتاي وتىرىپ، قانداي جولمەن شەشەدى؟ ۇسىنىلىپ وتىرعان زاڭ جوباسى وسى ساۋالعا بەرىلگەن قازىرگى ساياسي-قۇقىقتىق جاۋاپ ىسپەتتى.
ءبىراق ءبىر نارسە انىق: ءۇي جانۋارلارىن مىندەتتى ەسەپكە الۋ جولعا قويىلماسا، يەلەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى ارتپاسا، پاناجايلار جۇيەسى دامىماسا، ال جەرگىلىكتى جەرلەردە باقىلاۋ ءالسىز بولسا، وندا قانداي مودەل قابىلدانسا دا، ماسەلە تۇبەگەيلى شەشىلمەۋى مۇمكىن. ويتكەنى بۇرالقى يت كوشەدە اياق استىنان پايدا بولمايدى. ول ءبىر كۇنى بىرەۋدىڭ قاراۋىنسىز قالعان ءۇي جانۋارى بولۋى دا ىقتيمال.
سول سەبەپتى بۇل زاڭ جوباسى تەك قاڭعىباس يتتەر تاعدىرى تۋرالى قۇجات ەمەس. بۇل – قوعامداعى ءتارتىپ، جاۋاپكەرشىلىك، قاۋىپسىزدىك جانە جانۋارعا دەگەن وركەنيەتتى كوزقاراس تۋرالى ماسەلە.
