Qazaqstanda buralqy jáne qaraýsyz janýarlar máselesi keıingi jyldary qoǵamdaǵy eń ózekti ári daýly taqyryptardyń birine aınaldy. Biri janýarlarǵa meıirimmen qaraýdy alǵa tartsa, ekinshi tarap adam ómiri men qaýipsizdigin birinshi orynǵa qoıý keregin aıtady. Ásirese balalar men áıelderge ıtterdiń shabýyly jıilegen tusta bul másele tek janýarlardy qorǵaý aıasyndaǵy tar sheńberden shyǵyp, qoǵamdyq qaýipsizdik, sanıtarıalyq ahýal, jergilikti búdjet, quqyqtyq retteý jáne memlekettik saıasat deńgeıindegi kúrdeli máselege ulasty.
Osy jaǵdaıda Májilis depýtattary «Janýarlarǵa jaýapkershilikpen qaraý týraly» zańǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizýdi usynyp otyr. Zań jobasy halyqtyń qaýipsizdigin arttyrýǵa, janýarlarǵa jaýapkershilikpen qaraý salasyndaǵy zańnamany jetildirýge jáne bir-birine meıirimmen qaraýǵa baǵyttalǵan. Biraq bul qujattyń qoǵamda qyzý talqy týǵyzǵan tusy – ASVB júıesine qatysty kózqarastyń ózgerýi.
ASVB (OSVV) degenimiz – aýlaý, sterıldeý, vaksınasıalaý jáne bosatý. Bul buǵan deıin buralqy ıtterdiń sanyn durys jolmen azaıtýdyń tetigi retinde qarastyrylyp keldi. Teorıa júzinde júıe kóshedegi janýarlardy aýlap, sterıldep, ekpe egip, keıin olardy bosatý arqyly kóbeımeýine jaǵdaı jasaý kerek edi. Alaıda Qazaqstandaǵy bul tájirıbe qalaǵan nátıjeni bermedi.
Resmı derekterge súıensek, ASVB júıesi tıimdiligi dáleldenbesten buryn iske qosylǵan. Bul aralyqta búdjetten bólinetin qarajat kólemi de aıtarlyqtaı artqan. Eger 2022 jyly osy salaǵa 1,2–1,3 mlrd teńge kóleminde qarjy qarastyrylsa, 2025 jylǵa qaraı bul soma 3–3,5 mlrd teńgege deıin jetken. Alaıda shyǵyn artqanymen, nátıje bermegen. Kerisinshe, aýlanǵan buralqy jáne qaraýsyz janýarlar sany ósken. Máselen 2022 jyly 243,5 myń janýar aýlansa, 2025 jyly bul kórsetkish 276,3 myńǵa jetken. Iaǵnı úsh jyl ishinde ósim 33 myń boldy.
Bul bir ǵana statısıkalyq ósim emes. Bul – máseleniń sheshilmegenin, tipti júıelenip ketkenin kórsetetin belgi. Jaǵdaıdyń kúrdelene túskenin adamdarǵa ıtterdiń shabýyly da ańǵartady. 2022 jyly elde 36,7 myń shabýyl deregi tirkelse, 2025 jyly onyń sany 41,4 myńǵa jetken. Ortasha eseppen alǵanda, Qazaqstanda kún saıyn ıtter adamǵa 113 ret shabýyl jasaıdy.
Óńirlerge barǵan depýtattardyń sózinshe, turǵyndar osy máseleni sheshýdi talap ótip otyr. Demek, buralqy ıtter tek belgili bir aımaqtardyń emes, tutas eldiń problemasyna aınaldy. Onyń ústine bul taqyryp aqparat quraldarynda, áleýmettik jelilerde turaqty kóterilip keledi. Ásirese qoǵam ıtter balalarǵa shabýyl jasaıdy dep alańdaıdy.
Bul jerde halyqaralyq tájirıbege de nazar aýdarylyp otyr. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy, Janýarlar densaýlyǵyn saqtaý jónindegi dúnıejúzilik uıym, BUU-nyń Azyq-túlik jáne aýyl sharýashylyǵy uıymy men Qutyrmaǵa qarsy kúres jónindegi jahandyq aláns «Zero by 30» strategıasy aıasynda 2030 jylǵa qaraı adamdar arasyndaǵy ıtten juǵatyn qutyrmadan bolatyn ólim-jitimdi joıýdy maqsat etedi. Alaıda bul uıymdar da ıt popýlásıasyn basqarý máselesin kóbine qoǵamdyq densaýlyq jáne qaýipsizdik turǵysynan qarastyrady. DDU nusqaýlyǵynda ıtter sanyn qysqartý ózdiginen qutyrmany aıtarlyqtaı azaıtpaıtyny, negizgi tıimdi tetik jappaı vaksınasıa ekeni aıtylady. Sonymen birge popýlásıany basqarý ár eldiń mádenı, áleýmettik jáne dinı erekshelikterine saı keshendi túrde júrgizilýi tıis ekeni kórsetilgen.
Iaǵnı halyqaralyq tájirıbe de bir ǵana ámbebap jol joq ekenin kórsetedi. Keıbir memleketterde ıtterdiń erkin júrýi qalypty qubylys sanalsa, endi bir elderde qańǵybas janýarlar qoǵamdyq qaýip kózi retinde qabyldanady. Sol sebepti ár memleket óz jaǵdaıyna qaraı sheshim qabyldaıdy.
Qolda bar derekterge qaraǵanda, damyǵan elderdiń basym kópshiligi qańǵybas janýarlar sanyn retteýde qaıtarymsyz aýlaý modelin qoldanady. Norvegıa, Islandıa, Fransıa, Ulybrıtanıa, AQSH, Kanada, Aýstralıa, Japonıa jáne ózge de birqatar elderde ustalǵan ıttiń ıesi belgili merzimde tabylmasa, janýar panajaıǵa jiberiledi, jańa ıege beriledi nemese evtanazıa máselesi qaralady. Italıa, Germanıa, Aýstrıa, Ispanıa, Chehıa sekildi elderde aýlanǵan ıtter búdjet esebinen panajaılarda tabıǵı ólimine deıin ustalady. Al ASVQJ zań deńgeıinde naqty bekitilgen el retinde kóbine Úndistan atalady.
Alaıda Úndistan tájirıbesiniń ózi bul modeldiń minsiz emes ekenin kórsetti. Keıbir qalalarda, atap aıtqanda Chennaı men Djaıpýrda, qomaqty resýrs jumsalǵan jaǵdaıda on jyl shamasynda belgili bir nátıjege qol jetkizilgen. Biraq eldiń basym bóliginde OSVV uzaq jyldar boıy qoldanylsa da, qańǵybas ıtter sanyn azaıtý múmkin bolmaǵan. Onyń ústine DDU málimetinshe, álemdegi qutyrmadan bolatyn ólimniń shamamen 36 paıyzy Úndistanǵa tıesili, al qutyrmanyń adamǵa juǵý jaǵdaılarynyń basym bóligi ıtter arqyly bolady.
Túrkıa mysaly da Qazaqstanda jıi talqylanatyn dáleldiń birine aınaldy. Bul elde ASVQJ modeli 2004 jyldan beri qoldanylyp kelgenimen, 2024 jylǵa qaraı qańǵybas ıtter sany shamamen 4 mıllıonǵa jetken. Sonyń saldarynan azamattardyń qaýipsizdigine alańdaýshylyq artyp, Túrkıa bıligi burynǵy tásilden bas tartyp, qaıtarymsyz aýlaý júıesine kóshýge májbúr boldy.
Mundaı ózgeristerdiń sebebi tek statısıkamen ǵana emes, naqty qaıǵyly oqıǵalarmen de baılanysty. Úndistanda 2024 jyly ár saǵat saıyn 60 balanyń ıt shabýylyna ushyraǵany aıtylsa, Túrkıada 2022 jyldan beri keminde 75 adam, onyń ishinde 44 bala qańǵybas ıtterdiń shabýyly nemese solar sebep bolǵan jol apattary saldarynan kóz jumǵan. Reseıde de Orynbor men Iakýtıada balalardyń qaza tapqan jaǵdaılary tirkelgen. Qazaqstanda 2022 jyly Aqtóbede balanyń denesinen kóptegen tisteý izi tabylǵan oqıǵa qoǵamdy eseńgiretken edi.
Osy derekter aıasynda jańa zań jobasynda birneshe túbegeıli ózgeris usynylyp otyr. Sonyń eń bastysy – aýlanǵan janýarlardy ýaqytsha ustaý pýnktterine mindetti túrde jetkizý jáne qańǵybas ıtterdi qaıtadan kóshege jibermeý. Iaǵnı burynǵydaı aýlap, sterıldep, qaıta bosatý tásilinen bas tartý kózdelgen. Zań jobasyna sáıkes, qańǵybas ıt bes kún ótkennen keıin evtanazıaǵa jiberilýi múmkin. Biraq máslıhattar óńirdiń qarjylyq múmkindigine qaraı bul merzimdi uzartý týraly sheshim qabyldaı alady. Al qaraýsyz, ıaǵnı ıesi bolýy yqtımal janýarlar úshin 60 kúndik ustaý merzimi belgilenedi.
Aıta ketetin jaıt, bul ózgeris mysyqtarǵa qatysty qoldanylmaıdy. Zań jobasynda mysyqtar jalpy adamdar úshin qaýipsiz dep tanylyp, olarǵa qatysty ASVQJ júıesi saqtalatyny kórsetilgen.
Zań jobasyndaǵy taǵy bir mańyzdy jańalyq – ıtter men mysyqtardy mindetti chıpteý. Bul túzetý qańǵybas janýarlar máselesiniń túp-tamyry kóshede emes, kóbine ıesi bar úı janýarlarynyń qaraýsyz qalyp, baqylaýsyz kóbeıýinen bastalatynyn eskerýden týǵan. Iaǵnı erteń dalada júrgen ıttiń keshe bireýdiń aýlasynda bolǵany ábden múmkin. Osyǵan baılanysty ishki ister organdary men jergilikti atqarýshy organdar úı janýarlaryn esepke alý boıynsha profılaktıkalyq sharalar júrgizýge ókiletti bolady. Birinshi ret eskertý jasalady, ekinshi ret aıyppul salynady, al úshinshi ret janýar ıesinen tárkilenýi múmkin.
Sonymen qatar úı janýarlaryn serýendetý talaptaryn buzý saldarynan adamǵa, basqa janýarǵa nemese bótenniń múlkine zıan kelse, ıesi keltirilgen shyǵyndy óteýge mindetteledi. Eger saldary adamnyń densaýlyǵyna aýyr nemese ortasha aýyrlyqtaǵy zıan keltirýge ákelse, ıesi mundaı janýarǵa belgilengen tártippen evtanazıa jasaýǵa mindetti bolady.
Qujattaǵy taǵy bir baǵyt – qoǵamdyq baqylaýdy engizý. Iaǵnı úkimettik emes uıymdar men janýarlardy qorǵaýshylar ýaqytsha ustaý pýnktteri men panajaılarǵa kirip, jaǵdaımen tanysa alady. Bul bir jaǵynan ashyqtyqty qamtamasyz etse, ekinshi jaǵynan qoǵamda týyndaýy múmkin kúmán-kúdikti azaıtýǵa kómektesedi.
Ákimshilik jáne qylmystyq jaýapkershilikti kúsheıtý de zań jobasynyń ózegine aınalyp otyr. Úı janýarlaryn tirketpeý, mindetti chıptemeý, kútip-baǵý talaptaryn saqtamaý, serýendetý erejesin buzý, evtanazıa men kádege jaratý tártibin buzý úshin jaýapkershilik qatańdaıdy. Sonymen qatar janýarlarǵa qatygezdik kórsetkeni úshin de jazany kúsheıtý usynylǵan. Bul qoǵamda gýmanısik qundylyqtardy nyǵaıtýǵa, zorlyq-zombylyqtyń aldyn alýǵa jáne janýarlardy qorǵaý tetikterin naqtylaýǵa baǵyttalǵany aıtylyp otyr.
Máseleniń ekinshi qyry – ınfraqurylym. Berilgen materıaldarda qazirgi qoldanystaǵy panajaılardyń únemi tolyp turatyny, olardyń memlekettik saıasatty tolyqqandy júzege asyrýǵa qaýqary jetpeıtini aıtylǵan. Jańa keshender salý men veterınarlyq kómek kórsetý nysandaryn damytý boıynsha naqty josparlardyń joqtyǵy da jaǵdaıdy qıyndatyp otyr. Demek, másele tek zańǵa ózgeris engizýmen ǵana sheshilmeıdi. Eger memleket qańǵybas janýarlar sanyn baqylaýdy shynymen júıege keltirgisi kelse, onda oǵan panajaılar ınfraqurylymy, janýarlardy esepke alý mádenıeti, ıelerdiń jaýapkershiligi, veterınarlyq qyzmet sapasy jáne qoǵamdyq baqylaý qatar júrýi kerek.
Qańǵybas janýarlar máselesi – jaı ǵana talas emes. Munda eki mańyzdy nárse bar: adam qaýipsizdigi jáne janýarǵa janashyrlyq. Bireýler «eń aldymen adam ómiri mańyzdy» deıdi. Endi bireýler «janýarǵa qatigezdik jasaýǵa bolmaıdy» deıdi. Al memleket osy eki jaqqa da zıan keltirmeıtin, elge tıimdi, qoldanýǵa yńǵaıly jáne shyǵyny kóteretin ortaq sheshim tabýy kerek.
Sondyqtan búgingi talqylaý ASVB-ny jaqtaý ne dattaý tóńireginde ǵana emes, tutas janýarlar saıasatyn qaıta qaraý máselesine kelip tirelip otyr. Qazaqstan aldynda endi naqty suraq tur: el qańǵybas janýarlar máselesin gýmanızm men qaýipsizdik arasyndaǵy tepe-teńdikti saqtaı otyryp, qandaı jolmen sheshedi? Usynylyp otyrǵan zań jobasy osy saýalǵa berilgen qazirgi saıası-quqyqtyq jaýap ispetti.
Biraq bir nárse anyq: úı janýarlaryn mindetti esepke alý jolǵa qoıylmasa, ıelerdiń jaýapkershiligi artpasa, panajaılar júıesi damymasa, al jergilikti jerlerde baqylaý álsiz bolsa, onda qandaı model qabyldansa da, másele túbegeıli sheshilmeýi múmkin. Óıtkeni buralqy ıt kóshede aıaq astynan paıda bolmaıdy. Ol bir kúni bireýdiń qaraýynsyz qalǵan úı janýary bolýy da yqtımal.
Sol sebepti bul zań jobasy tek qańǵybas ıtter taǵdyry týraly qujat emes. Bul – qoǵamdaǵy tártip, jaýapkershilik, qaýipsizdik jáne janýarǵa degen órkenıetti kózqaras týraly másele.
