قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقايەۆتىڭ بيىلعى قازاقستان حالقىنا جولداۋى ەلىمىزدىڭ ساياسي جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنداعى جاڭا كەزەڭنىڭ باسىم باعىتتارىن ايقىندايتىن ماڭىزدى ستراتەگيالىق قۇجات بولىپ تابىلادى. بۇل جولداۋدىڭ باستى ەرەكشەلىگى – ساياسي جاڭعىرۋ ناتيجەلەرىن ناقتى ەكونوميكالىق جەتىستىكتەرمەن ۇشتاستىرىپ، مەملەكەت دامۋىنىڭ نەگىزگى ولشەمى رەتىندە حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى مەن ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن الدىڭعى ورىنعا قويۋىندا.
جاڭا كونستيتۋسيانىڭ كۇشىنە ەنۋى جانە قۇرىلتايدىڭ ءوز جۇمىسىن باستاۋى ەلدەگى ساياسي وزگەرىستەردىڭ جاڭا كەزەڭگە وتكەنىن كورسەتەدى. وسى تۇستا مەملەكەت باسشىسىنىڭ «ەل ومىرىندەگى تاريحي وزگەرىستەردىڭ بارلىعى حالىقتىڭ كوز الدىندا بولىپ جاتىر... كوپ ءسوز ايتۋدىڭ قاجەتى جوق دەپ ويلايمىن» دەگەن ءسوزى ەرەكشە مانگە يە. بۇل – ساياسي رەفورمالاردىڭ ءمانى قابىلدانعان شەشىمدەرمەن عانا ەمەس، ولاردىڭ قوعام ومىرىنە تيگىزەتىن ناقتى اسەرىمەن باعالانۋى ءتيىس دەگەن ۇستانىمنىڭ كورىنىسى.
مەنىڭشە، جولداۋدىڭ نەگىزگى يدەياسى دا وسىندا: مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ تيىمدىلىگى ەڭ الدىمەن ازاماتتاردىڭ كۇندەلىكتى تۇرمىسىنداعى وڭ وزگەرىستەرمەن، الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىكتىڭ نىعايۋىمەن جانە ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەردىڭ كەڭەيۋىمەن ولشەنۋى كەرەك. دەمەك، ەندىگى باستى مىندەت – جۇزەگە اسىرىلعان ساياسي رەفورمالاردى حالىقتىڭ ءومىر ساپاسىن جاقسارتاتىن ناقتى ناتيجەلەرگە اينالدىرۋ.
جولداۋدىڭ تۇجىرىمدامالىق وزەگى – «حالىقتىق قۇرىلىس» باعدارلاماسى. 2029 جىلعا دەيىن ۇلتتىق قوردان شامامەن 6،5 ترلن تەڭگە ءبولىنىپ، وڭىرلەردە 70-كە جۋىق مەديسينالىق، 50-گە جۋىق ءبىلىم بەرۋ، سپورت جانە مادەنيەت نىسانى سالىنادى. مۇندا مەنىڭ ويىمشا، ينستيتۋسيونالدىق تۇرعىدان ماڭىزدى بەتبۇرىس بار. ۇلتتىق قور ۇزاق ۋاقىت بويى «قارا كۇنگە» ارنالعان، قول تيگىزۋگە بولمايتىن رەزەرۆ رەتىندە قابىلدانىپ كەلدى. ەندى ول دامۋدى قارجىلاندىراتىن قۇرالعا اينالادى. پرەزيدەنت بۇل شەشىمدى ۇرپاقتار الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكپەن بايلانىستىرادى جانە وعان ايقىن شارت قويادى: «جۇمسالعان اقشانىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك قايتارىمى بولۋى قاجەت»، سونداي-اق «ۇلتتىق قور ارقىلى يمپورتتى قارجىلاندىرۋعا جول بەرۋگە بولمايدى». بۇل شارتتاردى دۇرىس دەپ سانايمىن. دەگەنمەن ساياسي تاجىريبەدەن بىلەتىنىمىزدەي، اۋقىمدى قۇرىلىس باعدارلامالارىنىڭ ەڭ وسال تۇسى – ىسكە اسىرۋ كەزەڭى. سوندىقتان باعدارلامانىڭ تابىسى ءار جوبانىڭ قۇنى، مەردىگەرى جانە مەرزىمى قوعامعا قانشالىقتى اشىق بولاتىنىنا تىكەلەي بايلانىستى.
كاسىپكەرلىككە قاتىستى ءبولىم، جولداۋداعى ەڭ ناقتى ءارى ەڭ باتىل بولىگى. پرەزيدەنت باقىلاۋ جۇيەسىندەگى قايشىلىقتى ستاتيستيكامەن كورسەتتى: زاڭ بۇزۋشىلىقتار 34%-عا ازايعانىمەن، ايىپپۇلدار شامامەن 11%-عا ءوسىپ، جوسپاردان تىس تەكسەرىستەر ونداعان ەسە كوبەيگەن. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى دا انىق تۇجىرىمدالدى: «بيزنەسكە «كەدەرگى كەلتىرمەۋدىڭ» ءوزى ۇلكەن كومەك». تەكسەرىستەرگە ءۇش جىلدىق موراتوريي ەنگىزۋدى تالقىلاۋ، ەكونوميكالىق باپتاردى دەكريميناليزاسيالاۋ جانە مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدىڭ ءبىر بولىگىن شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە قالدىرۋ سياقتى ۇسىنىستاردى كاسىپكەرلەر كوپتەن بەرى كۇتىپ جۇرگەن ەدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ «بيزنەسكە قولدان زاڭسىز توسقاۋىل جاساۋ... مەملەكەتكە قارسى جاسالعان قىلمىس» دەگەن باعاسى بيۋروكراتياعا باعىتتالعان ايقىن ساياسي سيگنال دەپ ويلايمىن. ارينە، بۇل سيگنالدىڭ وڭىرلەردە قانشالىقتى ورىندالاتىنىن ۋاقىت كورسەتەدى.
سالىق ساياساتى بويىنشا پرەزيدەنتتىڭ ۇستانىمى پراگماتيكالىق ءارى ادىلدىك قاعيداسىنا نەگىزدەلگەن. «سالىق كودەكسى قاتىپ قالعان قاعيدا نە قاسيەتتى كىتاپ ءسوزى ەمەس» دەگەن ءسوز رەفورمانىڭ قاتەلىكتەرىن مويىنداپ، ونى تۇزەتۋگە دايىن ەكەنىن كورسەتەدى. مۇنى مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ جەتىلۋى دەپ باعالايمىن. ال «باي-باعلاندارعا ارنالعان جوعارى سالىق مولشەرلەمەسىن» تالقىلاۋ ۇسىنىسى، الەۋمەتتىك كومەكتى ناقتىلاۋ رەفورماسىنىڭ ساياسي تەڭگەرىمى رەتىندە ۇسىنىلىپ وتىر. سونىمەن بىرگە پرەزيدەنتتىڭ «ەشكىم زاڭدى تۇردە تاپقان اكتيۆكە... شەكتەۋ قويعالى جاتقان جوق» دەگەن كەپىلى ينۆەستورلار ءۇشىن ماڭىزدى تۇراقتىلىق بەلگىسى. بۇل باستامانىڭ ناقتى پارامەترلەرى ءالى ايقىندالماعان، سوندىقتان ونى ءجىتى باقىلاۋ قاجەت.
سيفرلاندىرۋ تاقىرىبىندا ەڭ الدىمەن پرەزيدەنتتىڭ سىني كوزقاراسى نازار اۋدارتادى: «ازىرگە ناقتى ىسكە قاراعاندا قۇرعاق ءسوز كوپ. سيفرلاندىرۋ ءىسى قولدانىستاعى ۇدەرىستەردى اۆتوماتتاندىرۋدان ارى اسا الماي وتىر». مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءوز دەڭگەيىنەن مۇنداي باعا بەرۋى سالاداعى باسقارۋشىلارعا تىكەلەي ەسكەرتۋ. جولداۋدا ۇسىنىلعان «حالىقتىق سيفرلىق ەكونوميكا» ۇعىمى، مەنىڭشە، جاڭا ءارى مازمۇندى تۇجىرىمداما. بۇرىنعى باسىمدىق مەملەكەتتىك قىزمەتتەردىڭ قولجەتىمدىلىگى بولسا، ەندى ماقسات – سيفرلىق تەحنولوگيالاردى ازاماتتاردىڭ تابىس كوزىنە اينالدىرۋ. پرەزيدەنتتىڭ «سمارتفوندار... ۋاقىتتى زايا وتكىزەتىن قىمبات ويىنشىق ەمەس، ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن قۇرالعا اينالۋعا ءتيىس» دەگەن ءسوزى وسى ويدى ناقتى جەتكىزەدى. بۇل ءتاسىل اۋىلداعى جۇمىسسىزدىق پەن وڭىرلىك تەڭسىزدىك ماسەلەسىن شەشۋگە ىقپال ەتۋى مۇمكىن. ءبىراق ول ءۇشىن سيفرلىق جۇمىسپەن قامتۋدىڭ قۇقىقتىق رەجيمى جاي دەكلاراسيا بولىپ قالماي، قاراپايىم ءارى تۇسىنىكتى بولۋى شارت.
الەۋمەتتىك سالا، ياعني دەنساۋلىق ساقتاۋ مەن ءبىلىم بەرۋ، جولداۋدا دەموگرافيالىق شىندىققا نەگىزدەلگەن. ەلىمىزدە جەتى ميلليونعا جۋىق بالا بار، بۇل حالىقتىڭ 34%-ى، ال جىل سايىن 330 مىڭنان استام ءسابي دۇنيەگە كەلەدى. سەگىز پەريناتالدىق ورتالىق پەن جەتى كوپبەيىندى بالالار اۋرۋحاناسىن سالۋ، ۋچاسكەلىك مەديسينا ماماندارىنىڭ جالاقىسىن 40%-عا دەيىن كوتەرۋ جانە ەڭ تومەنگى جالاقىنى 110 مىڭ تەڭگەگە دەيىن ارتتىرۋ – وسى دەموگرافيالىق سۇرانىسقا بەرىلگەن جاۋاپ. ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا پرەزيدەنت مۇعالىمدەردىڭ كۇندەلىكتى ماسەلەسىن ءدوپ باستى: «بۇرىن قاعازباستىلىق كوپ ەدى. ەندى ونىڭ ورنىن... سيفرلىق جۇيەلەرگە ەنگىزىلۋگە ءتيىس ەسەپتەر باسىپ وتىر». ۇستازدىڭ ابىرويىن قورعاۋ تۋرالى تالاپ تا پەداگوگتەر قاۋىمداستىعىنىڭ كوپتەن ايتىپ جۇرگەن ماسەلەسىنە بەرىلگەن جاۋاپ.
جولداۋدىڭ الەۋمەتتىك فيلوسوفياسى مىنا تۇجىرىمدا ايقىن كورىنەدى: «الەۋمەتتىك مەملەكەت دەگەنىمىز – ازاماتتاردى الەۋمەتتىك تولەمدەرگە تاۋەلدى ەتۋ ەمەس، بۇل، ەڭ الدىمەن، حالىقتىڭ تۇرمىس ساپاسىن، ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ دەگەن ءسوز». بۇل ۇستانىممەن تولىق كەلىسەمىن. ويتكەنى ول ازاماتتاردى تەك مەملەكەتتىك كومەككە سۇيەنۋگە ەمەس، ولاردىڭ ءبىلىم الۋىنا، ەڭبەك ەتۋىنە، كاسىبي دامۋىنا جانە ءوز مۇمكىندىكتەرىن جۇزەگە اسىرۋىنا جاعداي جاساۋدى كوزدەيدى. الايدا مۇنداي وزگەرىستەردى اسىقپاي، جان-جاقتى ويلاستىرىپ جۇزەگە اسىرۋ قاجەت. پرەزيدەنتتىڭ ءوزى «وگىزدى ولتىرمەي، اربانى سىندىرماي» دەپ ەسكەرتۋى بەكەر ەمەس. سوندىقتان الەۋمەتتىك كومەكتى ناقتى مۇقتاج ازاماتتارعا باعىتتاۋ رەفورماسى الدىمەن سىناق رەتىندە جۇرگىزىلىپ، ونىڭ ناتيجەلەرى اشىق ءارى ناقتى ولشەمدەر ارقىلى باعالانۋى ءتيىس. ايتپەسە، وزگەرىستەردىڭ اۋىرتپالىعى ەڭ الدىمەن الەۋمەتتىك جاعىنان وسال توپتارعا ءتۇسۋى مۇمكىن.
جالپى العاندا، 2026 جىلعى جولداۋدى امبيسيالى، پراگماتيكالىق جانە ناقتى ولشەنەتىن باعدارلاما دەپ باعالايمىن. ونىڭ باستى ارتىقشىلىقتارى – ماسەلەلەردىڭ اشىق اتالۋى مەن ناقتى مەرزىمدەردىڭ قويىلۋى. ەڭ باستى تاۋەكەلى – اۋقىمدى بيۋدجەتتىك ينۆەستيسيا مەن ينفلياسيانى تەجەۋ مىندەتىنىڭ اراسىنداعى شيەلەنىس، سونداي-اق مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ ىسكە اسىرۋ قابىلەتى. جولداۋدىڭ تيىمدىلىگى تاياۋداعى بىرنەشە ايدا تەكسەرىلەدى: جىل سوڭىنا دەيىن «حالىقتىق قۇرىلىس» جوبالارىنىڭ ءتىزىمى جاريالانۋى، 2027 جىلعى 1 قاڭتاردان جاڭا جالاقى ءوسىمى ەنگىزىلۋى، 1 ماۋسىمعا دەيىن مەملەكەتتىك باسقارۋ رەفورماسىنىڭ جوسپارى ۇسىنىلۋى كەرەك. پرەزيدەنتتىڭ «بىزگە شىنايى رەفورما قاجەت. كوزبوياۋشىلىققا جول بەرۋگە بولمايدى» دەگەن ءسوزى، مەنىڭ ويىمشا، تەك ۇكىمەتكە عانا ەمەس، بۇكىل قوعامعا ارنالعان. ەندى باعانى ءماتىن ەمەس، اتقارىلعان جۇمىس بەرەدى.
يشپەكبايەۆ جاناتبەك ەشەنقوجا ۇلى،
ساياسي عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، پروفەسسور،
اباي اتىنداعى قازۇپۋ، رەكتور اپپاراتىنىڭ باسشىسى
