Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevtyń bıylǵy Qazaqstan halqyna Joldaýy elimizdiń saıası jáne áleýmettik-ekonomıkalyq damýyndaǵy jańa kezeńniń basym baǵyttaryn aıqyndaıtyn mańyzdy strategıalyq qujat bolyp tabylady. Bul Joldaýdyń basty ereksheligi – saıası jańǵyrý nátıjelerin naqty ekonomıkalyq jetistiktermen ushtastyryp, memleket damýynyń negizgi ólshemi retinde halyqtyń ál-aýqaty men ómir súrý sapasyn aldyńǵy orynǵa qoıýynda.
Jańa Konstıtýsıanyń kúshine enýi jáne Quryltaıdyń óz jumysyn bastaýy eldegi saıası ózgeristerdiń jańa kezeńge ótkenin kórsetedi. Osy tusta Memleket basshysynyń «El ómirindegi tarıhı ózgeristerdiń barlyǵy halyqtyń kóz aldynda bolyp jatyr... kóp sóz aıtýdyń qajeti joq dep oılaımyn» degen sózi erekshe mánge ıe. Bul – saıası reformalardyń máni qabyldanǵan sheshimdermen ǵana emes, olardyń qoǵam ómirine tıgizetin naqty áserimen baǵalanýy tıis degen ustanymnyń kórinisi.
Menińshe, Joldaýdyń negizgi ıdeıasy da osynda: memlekettik saıasattyń tıimdiligi eń aldymen azamattardyń kúndelikti turmysyndaǵy oń ózgeristermen, áleýmettik ádilettiliktiń nyǵaıýymen jáne ekonomıkalyq múmkindikterdiń keńeıýimen ólshenýi kerek. Demek, endigi basty mindet – júzege asyrylǵan saıası reformalardy halyqtyń ómir sapasyn jaqsartatyn naqty nátıjelerge aınaldyrý.
Joldaýdyń tujyrymdamalyq ózegi – «Halyqtyq qurylys» baǵdarlamasy. 2029 jylǵa deıin Ulttyq qordan shamamen 6,5 trln teńge bólinip, óńirlerde 70-ke jýyq medısınalyq, 50-ge jýyq bilim berý, sport jáne mádenıet nysany salynady. Munda meniń oıymsha, ınstıtýsıonaldyq turǵydan mańyzdy betburys bar. Ulttyq qor uzaq ýaqyt boıy «qara kúnge» arnalǵan, qol tıgizýge bolmaıtyn rezerv retinde qabyldanyp keldi. Endi ol damýdy qarjylandyratyn quralǵa aınalady. Prezıdent bul sheshimdi urpaqtar aldyndaǵy jaýapkershilikpen baılanystyrady jáne oǵan aıqyn shart qoıady: «jumsalǵan aqshanyń ekonomıkalyq jáne áleýmettik qaıtarymy bolýy qajet», sondaı-aq «Ulttyq qor arqyly ımportty qarjylandyrýǵa jol berýge bolmaıdy». Bul sharttardy durys dep sanaımyn. Degenmen saıası tájirıbeden biletinimizdeı, aýqymdy qurylys baǵdarlamalarynyń eń osal tusy – iske asyrý kezeńi. Sondyqtan baǵdarlamanyń tabysy ár jobanyń quny, merdigeri jáne merzimi qoǵamǵa qanshalyqty ashyq bolatynyna tikeleı baılanysty.
Kásipkerlikke qatysty bólim, Joldaýdaǵy eń naqty ári eń batyl bóligi. Prezıdent baqylaý júıesindegi qaıshylyqty statısıkamen kórsetti: zań buzýshylyqtar 34%-ǵa azaıǵanymen, aıyppuldar shamamen 11%-ǵa ósip, jospardan tys tekserister ondaǵan ese kóbeıgen. Budan shyǵatyn qorytyndy da anyq tujyrymdaldy: «Bızneske «kedergi keltirmeýdiń» ózi úlken kómek». Tekseristerge úsh jyldyq moratorıı engizýdi talqylaý, ekonomıkalyq baptardy dekrımınalızasıalaý jáne memlekettik satyp alýdyń bir bóligin shaǵyn jáne orta bızneske qaldyrý sıaqty usynystardy kásipkerler kópten beri kútip júrgen edi. Memleket basshysynyń «bızneske qoldan zańsyz tosqaýyl jasaý... memleketke qarsy jasalǵan qylmys» degen baǵasy búrokratıaǵa baǵyttalǵan aıqyn saıası sıgnal dep oılaımyn. Árıne, bul sıgnaldyń óńirlerde qanshalyqty oryndalatynyn ýaqyt kórsetedi.
Salyq saıasaty boıynsha Prezıdenttiń ustanymy pragmatıkalyq ári ádildik qaǵıdasyna negizdelgen. «Salyq kodeksi qatyp qalǵan qaǵıda ne qasıetti kitap sózi emes» degen sóz reformanyń qatelikterin moıyndap, ony túzetýge daıyn ekenin kórsetedi. Muny memlekettik basqarýdyń jetilýi dep baǵalaımyn. Al «baı-baǵlandarǵa arnalǵan joǵary salyq mólsherlemesin» talqylaý usynysy, áleýmettik kómekti naqtylaý reformasynyń saıası teńgerimi retinde usynylyp otyr. Sonymen birge Prezıdenttiń «eshkim zańdy túrde tapqan aktıvke... shekteý qoıǵaly jatqan joq» degen kepili ınvestorlar úshin mańyzdy turaqtylyq belgisi. Bul bastamanyń naqty parametrleri áli aıqyndalmaǵan, sondyqtan ony jiti baqylaý qajet.
Sıfrlandyrý taqyrybynda eń aldymen Prezıdenttiń synı kózqarasy nazar aýdartady: «ázirge naqty iske qaraǵanda qurǵaq sóz kóp. Sıfrlandyrý isi qoldanystaǵy úderisterdi avtomattandyrýdan ary asa almaı otyr». Memleket basshysynyń óz deńgeıinen mundaı baǵa berýi saladaǵy basqarýshylarǵa tikeleı eskertý. Joldaýda usynylǵan «halyqtyq sıfrlyq ekonomıka» uǵymy, menińshe, jańa ári mazmundy tujyrymdama. Burynǵy basymdyq memlekettik qyzmetterdiń qoljetimdiligi bolsa, endi maqsat – sıfrlyq tehnologıalardy azamattardyń tabys kózine aınaldyrý. Prezıdenttiń «smartfondar... ýaqytty zaıa ótkizetin qymbat oıynshyq emes, tıimdi jumys isteýge múmkindik beretin quralǵa aınalýǵa tıis» degen sózi osy oıdy naqty jetkizedi. Bul tásil aýyldaǵy jumyssyzdyq pen óńirlik teńsizdik máselesin sheshýge yqpal etýi múmkin. Biraq ol úshin sıfrlyq jumyspen qamtýdyń quqyqtyq rejımi jaı deklarasıa bolyp qalmaı, qarapaıym ári túsinikti bolýy shart.
Áleýmettik sala, ıaǵnı densaýlyq saqtaý men bilim berý, Joldaýda demografıalyq shyndyqqa negizdelgen. Elimizde jeti mıllıonǵa jýyq bala bar, bul halyqtyń 34%-y, al jyl saıyn 330 myńnan astam sábı dúnıege keledi. Segiz perınataldyq ortalyq pen jeti kópbeıindi balalar aýrýhanasyn salý, ýchaskelik medısına mamandarynyń jalaqysyn 40%-ǵa deıin kóterý jáne eń tómengi jalaqyny 110 myń teńgege deıin arttyrý – osy demografıalyq suranysqa berilgen jaýap. Bilim berý salasynda Prezıdent muǵalimderdiń kúndelikti máselesin dóp basty: «Buryn qaǵazbastylyq kóp edi. Endi onyń ornyn... sıfrlyq júıelerge engizilýge tıis esepter basyp otyr». Ustazdyń abyroıyn qorǵaý týraly talap ta pedagogter qaýymdastyǵynyń kópten aıtyp júrgen máselesine berilgen jaýap.
Joldaýdyń áleýmettik fılosofıasy myna tujyrymda aıqyn kórinedi: «Áleýmettik memleket degenimiz – azamattardy áleýmettik tólemderge táýeldi etý emes, bul, eń aldymen, halyqtyń turmys sapasyn, ál-aýqatyn arttyrý degen sóz». Bul ustanymmen tolyq kelisemin. Óıtkeni ol azamattardy tek memlekettik kómekke súıenýge emes, olardyń bilim alýyna, eńbek etýine, kásibı damýyna jáne óz múmkindikterin júzege asyrýyna jaǵdaı jasaýdy kózdeıdi. Alaıda mundaı ózgeristerdi asyqpaı, jan-jaqty oılastyryp júzege asyrý qajet. Prezıdenttiń ózi «ógizdi óltirmeı, arbany syndyrmaı» dep eskertýi beker emes. Sondyqtan áleýmettik kómekti naqty muqtaj azamattarǵa baǵyttaý reformasy aldymen synaq retinde júrgizilip, onyń nátıjeleri ashyq ári naqty ólshemder arqyly baǵalanýy tıis. Áıtpese, ózgeristerdiń aýyrtpalyǵy eń aldymen áleýmettik jaǵynan osal toptarǵa túsýi múmkin.
Jalpy alǵanda, 2026 jylǵy Joldaýdy ambısıaly, pragmatıkalyq jáne naqty ólshenetin baǵdarlama dep baǵalaımyn. Onyń basty artyqshylyqtary – máselelerdiń ashyq atalýy men naqty merzimderdiń qoıylýy. Eń basty táýekeli – aýqymdy búdjettik ınvestısıa men ınflásıany tejeý mindetiniń arasyndaǵy shıelenis, sondaı-aq memlekettik apparattyń iske asyrý qabileti. Joldaýdyń tıimdiligi taıaýdaǵy birneshe aıda tekseriledi: jyl sońyna deıin «Halyqtyq qurylys» jobalarynyń tizimi jarıalanýy, 2027 jylǵy 1 qańtardan jańa jalaqy ósimi engizilýi, 1 maýsymǵa deıin memlekettik basqarý reformasynyń jospary usynylýy kerek. Prezıdenttiń «Bizge shynaıy reforma qajet. Kózboıaýshylyqqa jol berýge bolmaıdy» degen sózi, meniń oıymsha, tek Úkimetke ǵana emes, búkil qoǵamǵa arnalǵan. Endi baǵany mátin emes, atqarylǵan jumys beredi.
Ishpekbaev Janatbek Eshenqojauly,
saıası ǵylymdarynyń kandıdaty, profesor,
Abaı atyndaǵy QazUPÝ, Rektor Apparatynyń basshysy
