2026 جىلى الماتى قالاسى اكىمدىگىنىڭ قولداۋىمەن الماتى قالاسى مۋزەيلەر بىرلەستىگى ناۋرىزباي اۋدانىنىڭ اۋماعىندا ورنالاسقان قاراعايلى قورىمىنداعى ەرتە تەمىر ءداۋىرىنىڭ ساق كەزەڭىنە جاتاتىن وبادا شۇعىل ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزدى. زەرتتەۋ بارىسىندا بىرەگەي التىن بۇيىم مەن كوپتەگەن ادام سۇيەگى تابىلدى، - دەپ حابارلايدى alnews.
وبانىڭ ديامەترى 25-26 مەتر، بيىكتىگى شامامەن 2،5 مەتر. قورىمدى زەرتتەۋ ناتيجەلەرىنە نەگىزدەلگەن الدىن الا مەرزىمدەۋ بويىنشا ەسكەرتكىش ساق داۋىرىنە، ياعني ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى IV-III عاسىرلارعا جاتادى. قورعان ەجەلگى زاماندا-اق تونالعان. توناۋشىلار قازعان شۇڭقىردىڭ كولەمى – 3 مەتر.
قازبا جۇمىستارى بارىسىندا ارحەولوگتەر كوپتەگەن ادام سۇيەگىن انىقتادى. الدىن الا بولجام بويىنشا، وبادا ءتورت ەرەسەك ادام مەن ءۇش بالا جەرلەنگەن بولۋى مۇمكىن. الايدا جەرلەنگەن ادامداردىڭ ناقتى سانى ازىرگە انىقتالعان جوق.
ادام سۇيەكتەرىنەن بولەك، ساق داۋىرىنە ءتان قىش ىدىستاردىڭ سىنىقتارى تابىلدى. توناۋ سالدارىنان ارحەولوگيالىق جادىگەرلەردىڭ باسىم بولىگى رەتسىز شاشىلىپ قالعان.
تابىلعان ولجالاردىڭ ىشىندە ەرەكشە قۇندىسى – ايۋ بەينەسىندە قۇيىلعان شاعىن التىن مۇسىنشە. عالىمداردىڭ بولجامىنشا، بۇل بۇيىم باس كيىمدى اشەكەيلەۋگە ارنالعان. التىن اشەكەيدەگى ارنايى تەسىكتەر ونىڭ باس كيىمگە تىگىلىپ بەكىتىلگەنىن اڭعارتادى.
مۇنداي بۇيىمدار ساق داۋىرىندەگى كيىم ۇلگىلەرىنە ءتان. وسىعان ۇقساس جادىگەرلەر باسقا ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەردەن دە بەلگىلى. اتاپ ايتقاندا، «التىن ادامنىڭ» باس كيىمىنەن ارقار بەينەسىندەگى التىن اشەكەي تابىلعان. ال 2014 جىلى كوكقاينار قورىمىنان باس كيىمنىڭ ساندىك ەلەمەنتى بولعان بارىس مۇسىنشەسى انىقتالعان.
«قاراعايلى قورىمىنداعى زەرتتەۋ جۇمىستارى جالعاسۋدا. جەرلەۋ ءراسىمىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ناقتىلاۋ جانە جەرلەنگەن ادامداردىڭ سانىن انىقتاۋ ماقساتىندا قوسىمشا عىلىمي تالداۋلار جۇرگىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل جۇمىستارعا انتروپولوگ ماماندار دا تارتىلادى. ءبىر وبادان ادام سۇيەكتەرىنىڭ ادەتتەن تىس كوپ تابىلۋى ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تۋدىرىپ وتىر. ويتكەنى مۇنداي جەرلەۋ ورىندارى قازاقستان اۋماعىندا سيرەك كەزدەسەدى. ادەتتە وسىنداي كولەمدەگى وبالارعا ءبىر نەمەسە ەكى ادام جەرلەنگەن»، – دەيدى «الماتى قالاسى مۋزەيلەر بىرلەستىگى» كمقك-نىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى مارات مۇعال ۇلى نۇرپەيىسوۆ.
«ايۋ بەينەسىندەگى التىن مۇسىنشە – قازاقستان ءۇشىن بىرەگەي جادىگەر. بۇعان دەيىن ەلىمىزدە مۇنداي ولجا كەزدەسپەگەن. بۇل جاڭالىق قارا تەڭىز ماڭىنان التايعا دەيىنگى بۇكىل ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى مادەني بايلانىس پەن ۇقساستىقتى زەرتتەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى»، – دەيدى «الماتى قالاسى مۋزەيلەر بىرلەستىگى» كمقك ديرەكتورى ءلاززات قۇدايبەرگەن قىزى ساعىندىقوۆا.
ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر تولىق اياقتالىپ، تابىلعان ماتەريالدارعا قاجەتتى عىلىمي وڭدەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەننەن كەيىن اسا قۇندى جادىگەرلەردى الماتى مۋزەيىنىڭ ەكسپوزيسياسىنا ەنگىزىپ، كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنۋ جوسپارلانىپ وتىر.
2022 جىلى الماتى قالاسى مۋزەيلەر بىرلەستىگى ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە ارنايى ليسەنزيا الىپ، قالا اۋماعىندا دەربەس عىلىمي-زەرتتەۋ قىزمەتىن باستادى. سول جىلى الاتاۋ اۋدانىنىڭ اۋماعىنداعى ەرتە تەمىر داۋىرىنە جاتاتىن وبادان ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى V-II عاسىرلارعا ءتان ساق جاۋىنگەرىنىڭ تونالماعان جەرلەۋ ورنى تابىلدى. قازبا بارىسىندا التىنمەن بەزەندىرىلگەن قىلىشتىڭ بولىكتەرى، اڭ ستيلىندە جاسالعان التىن اشەكەيلەر، كۇمىس بۇيىمدار مەن ادام سۇيەكتەرى انىقتالدى. 2024 جىلى الاتاۋ اۋدانىنداعى وبالاردىڭ ءبىرىن زەرتتەۋ كەزىندە ادام سۇيەكتەرىنىڭ بولىكتەرى، قولادان جاسالعان بەكىتكىش ەلەمەنتتەر مەن شەگەلەر تابىلدى.
سونىمەن قاتار «بورالداي ساق قورعاندارى» ارحەولوگيالىق پاركىنىڭ اۋماعىندا يتاليا جانە فرانسيا ماماندارىنىڭ قاتىسۋىمەن گەوفيزيكالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلدى. زاماناۋي عىلىمي ادىستەردى قولدانۋ ارقىلى ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەردىڭ جەر استىنداعى قۇرىلىمىن زەرتتەۋگە مۇمكىندىك تۋدى.
2025 جىلى ەرتە تەمىر داۋىرىنە جاتاتىن وبالاردىڭ بىرىنەن ەجەلگى توناۋشىلار قازعان جەراستى جولى انىقتالدى. وسىدان كەيىن ماماندار ەسكەرتكىشتىڭ قۇرىلىمدىق ەرەكشەلىكتەرىن، ءبۇلىنۋ سيپاتىن جانە ساقتالۋ دەڭگەيىن جان-جاقتى زەرتتەدى.
وسىلايشا، الماتى قالاسى مۋزەيلەر بىرلەستىگىنىڭ ارحەولوگيالىق قىزمەتى تەك قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزۋمەن شەكتەلمەيدى. ول ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەردى كەشەندى زەرتتەۋگە جانە ساقتاۋعا باعىتتالعان زاماناۋي عىلىمي ادىستەردى قولدانۋدى دا قامتيدى. بۇگىندە بىرلەستىك جويىلىپ كەتۋ ءقاۋپى ءتونىپ تۇرعان ارحەولوگيالىق نىسانداردى زەرتتەۋدى جالعاستىرىپ، قالانىڭ تاريحي-مادەني مۇراسىن ساقتاۋعا جانە جاڭا عىلىمي دەرەكتەردى عىلىمي اينالىمعا ەنگىزۋگە ۇلەس قوسىپ كەلەدى.
ءاربىر ارحەولوگيالىق ولجا – وتكەن تاريحىمىزدىڭ جاڭا ءبىر ايعاعى. مۇنداي قۇندى جادىگەرلەر قالامىزدىڭ تاريحىن تەرەڭىرەك تانىپ-بىلۋگە جانە تاريحي مۇرامىزدى كەلەر ۇرپاققا ساقتاپ جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
